Delta's on the Move - KvR COM11

Delta's ontstaan waar rivieren uitmonden in een oceaan of zee en grote hoeveelheden sediment worden afgezet. Hier wordt laag na laag afgezet, waardoor een platform van sediment ontstaat dat langzaam tot boven zeeniveau uitgroeit. Aan de zeewaartse kant van de delta speelt erosie door stroming, getij en golven een rol. Echter zolang de netto toevoer van sediment overheerst, zal de delta zeewaarts blijven groeien.

De vruchtbare bodem, aanwezigheid van zoet water en transportroutes over rivier en zee, maken een delta aantrekkelijk om te wonen en voor economische activiteiten. Er zit echter ook een andere kant aan het verhaal: doordat delta's in de lage kustzone liggen, zijn ze kwetsbaar voor rampen als orkanen en tsunamis. In de toekomst neemt deze kwetsbaarheid verder toe vanwege zeespiegelstijging ten gevolge van klimaatverandering. Gemiddeld over de hele aarde zal de temperatuur met enkele graden stijgen, waardoor het weer op veel plaatsen extremer zal worden, met meer stormen en grotere rivierafvoeren. Ook de zeespiegel zal sneller stijgen dan in voorgaande eeuwen. Deze veranderingen zullen een grote invloed hebben op de natuurlijke processen in delta’s, en op het leven van de deltabewoners.

Een delta kan met een stijgende zeespiegel meegroeien zolang natuurlijke processen ongehinderd hun gang kunnen gaan en er voldoende sediment wordt aangevoerd. Bewoners van delta's hebben hun leefomgeving echter vaak al eeuwen lang aangepast, met een verminderde sedimentaanvoer tot gevolg. Erosie krijgt hierdoor de overhand en voor deltabewoners nemen de overstromingsrisico's toe. Tot op heden hebben we de zee en rivieren vooral bedwongen met behulp van technische maatregelen zoals dijken en dammen. Louter technische maatregelen blijken echter in toenemende mate ontoereikend en hebben vaak neveneffecten omdat ze de natuurlijke processen in een delta blokkeren. Een flexibele, integrale systeembenadering, waarbij juist gebruik wordt gemaakt van de natuurlijke, dynamische processen, lijkt geschikter om met klimaatveranderingen om te gaan.

We hebben de mogelijkheden voor systeembenaderingen in delta's over de hele wereld bekeken en onderscheiden vier strategieën:

1. fysieke maatregelen gericht op sedimentbeheer
2. fysieke maatregelen gericht op waterbeheer management
3. adaptatie
4. geen actie

Strategie 1 en 2 bestaan uit fysieke maatregelen die de water- en/of sedimentdynamiek van de delta beïnvloeden. Deze maatregelen kunnen bestaan uit volledig of gedeeltelijk systeemherstel of het sturen van de natuurlijke processen in het deltasysteem. In strategie 3 worden geen maatregelen met betrekking tot de deltavormende processen uitgevoerd, maar het menselijk gebruik van de delta wordt aangepast. De spreiding van mensen en activiteiten in een delta kan worden gereguleerd met behulp van ruimtelijke planning. Ook oplossingen die de schade beperken, compensatie door een noodfonds of verzekeringen en de tijdelijke evacuatie van bewoners tijdens overstromingen vallen onder deze strategie.

Er was een website beschikbaar (DELTAS website) die toegang verschafte tot de informatie die was verzameld over delta’s van over de hele wereld. Daarbij was gebruik gemaakt van de elektronisch beschikbare World Delta Database en DIVA-tool. Informatie uit deze databases is gebruikt om voorbereidende, kwantitatieve evaluaties te verrichten voor drie categorieën indicatoren, namelijk kwetsbaarheid, de hoeveelheid mensen die risico loopt en de potentie voor "zachte" op een systeembenadering gebaseerde maatregelen.

Drie simpele, algemene indicatoren die een eerste, kwantitatieve blik geven op kwetsbaarheid, de hoeveelheid mensen die risico loopt en het potentieel voor zachte maatregelen zijn: de 1 in 100 jaar stormvloedhoogte, mensen die mogelijk in een overstroming geraken (voor de situatie in 2000) en oppervlakte van de kustvlakte tussen 0 en 2 meter. Naast deze drie algemene indicatoren wordt een assortiment aan specifieke indicatoren ter beschikking gesteld. Zij geven gedetailleerde informatie over specifieke aspecten van kwetsbaarheid, de hoeveelheid mensen die risico lopen en het potentieel voor zachte maatregelen.

Onze delta's zijn divers, en zo ook hun reactie op klimaatverandering en de mogelijkheden voor zachte maatregelen om deze reactie te stimuleren dan wel teniet te doen. Verschillende delta's zijn geschikt voor verschillende varianten van de systeembenadering. Door naar een individuele indicator te kijken versimpelen we uiteraard de complexe realiteit. De werkelijke diversiteit kan gevisualiseerd en bestudeerd worden met het DELTAS systeem voor innovatief delta management. Uit rangordelijsten van alle indicatoren zijn de vier hoogst genoteerde delta’s genomen en samengevoegd tot twintig delta’s die interessant zijn voor de volgende fase van het onderzoek:

Een aantal delta's scoort hoog op meerdere indicatoren:

• Lena 4
• Ganges-Brahmaputra 3
• MacKenzie 3

Door verschillende criteria te hanteren kan uit deze lijst van 20 delta's een nadere selectie gemaakt worden. Dat is echter een meer locatiespecifieke (subjectieve) aanpak.

De Rijn-Maas-Schelde delta neemt een speciale plaats in. Hij komt niet voor in de gebruikte databases en valt niet onder de gehanteerde definitie van een delta. Echter deze delta is wel degelijk geschikt voor een systeembenadering, sterker nog: deze wordt al op meerdere plaatsen in de delta toegepast. Daarom wordt ook deze delta opgenomen in de lijst met delta’s die interessant kunnen zijn voor de volgende fase van het onderzoek.

Bekijk de publicatie Delta's on the Move, Making Delta's cope with the effects of climate change (pdf) of bekijk het overzicht met alle COM11 publicaties.