De Klimaat voor Ruimte projecten COM22: Hitte in de Stad, COM29: Meteo in de stad en A17 Dialoogproject Klimaat in de Stad hebben zich bezig gehouden en houden zich nog bezig met de effecten van de toenemende warmte in de stedelijke gebieden en in het bijzonder de Hitte Eilanden.

COM29 - Klimaat in de stedelijke omgeving (Meteo)

Tot voor kort voor de start van het project werd er in Nederland geen onderzoek gedaan naar het stedelijk klimaat. Hierdoor miste Nederland belangrijke kennis op dit onderwerp. Het project "Meteo in de stad" (Bart van Hove, Wageningen UR) is voor dit onderzoek opgestart. De urgentie kwam o.a. voort uit de internationale workshop 'Hot Places, Cool Spaces', waar bleek dat in Nederland nauwelijks meteo data bestaan uit stedelijke omgevingen.

Samenvatting
Adaptatiemaatregelen zijn noodzakelijk om mogelijke nadelige gevolgen van veranderingen in weer en klimaat te verzachten. Het ontwikkelen van effectieve adaptatiestrategieën vereist kwantificering van (1) de effecten van een toekomstig klimaat en (2) de effecten van beoogde adaptatiemaatregelen op het stedelijk klimaat. De resolutie van de huidige generatie modellen voor het stadsklimaat maakt deze kwantificering in principe mogelijk. De laatste jaren zijn zulke modellen vooral in landen buiten Nederland in snel tempo verder ontwikkeld. In dit project is de bruikbaarheid van twee veelgebruikte modellen voor de Nederlandse situatie (klimaat, typen gebouwen, stadsmorfologie) in een internationaal verband onderzocht. Beide modellen zijn in staat het Urban Heat Island (UHI) te simuleren, maar onderschatten dat effect enigszins. De simulaties laten een duidelijk invloed van de stad op haar omgeving zien. Speciale simulaties van een van de modellen hebben aangetoond dat het mogelijk is om effecten van veranderingen in de stadsconfiguratie op het UHI te kwantificeren.

Daarnaast is in deze studie een meetstrategie ontwikkeld om bruikbare gegevens te krijgen, via nieuwe metingen of ontsluiten van bestaande datasets. Amateurmeteorologen blijken over een waardevolle, betrouwbare bron van informatie over het weer in de urbane omgeving te beschikken. Een eerste voorlopige analyse van de resultaten van hun waarnemingen voor 20 Nederlandse steden laat zien dat het UHI ook in Nederland waarneembaar is en uiteenloopt van ongeveer 3 tot 10°C. In zeven van de twintig steden lijkt momenteel op ongeveer zeven dagen per jaar sprake te zijn van duidelijk verhoogde warmtestress.

Conclusies: systematische waarnemingen aan het stadsklimaat voor analyses van het UHI en zijn werking, en voor modelparametrisatie en –validatie kunnen het beste gebaseerd worden op een combinatie van meetmethodes. Daarbij is het van belang rekening te houden met de grote ruimtelijke verschillen binnen een stad. Een combinatie van langdurige waarnemingen op vaste punten met gedetailleerde waarnemingen aan de ruimtelijke structuur is aan te bevelen. Daarbij zijn gespecialiseerde waarnemingen, zoals waarnemingen aan de warmtestromen en de stralingshuishouding, gewenst voor interpretatie van de gevonden patronen en voor parametrisatie, calibratie en validatie van modellen.

Realisatie mijlpalen
Alle mijlpalen zijn behaald. De resultaten van het project zijn nationaal en internationaal verspreid via publicaties (bijvoorbeeld in Global Environmental Change) en congressen en symposia. Het project heeft (inter)nationaal contacten gelegd en vervolg gekregen in andere projecten:

-  Partner in het Hotspot Rotterdam Heat stress in the City project van KvK 1 ste tranche (HSRR05)(Gemeente Rotterdam, TNO, WUR, Deltares, Waterwatch, TuDelft)
-  Partner in project regiospecifieke klimaatinformatie voor de hotspots Haaglanden en regio Rotterdam (HSHL04/HSRR05) (KNMI, gemeente Rotterdam, gemeente Haaglanden, WUR)
-  Partner in het project Climate and Environmental change and Sustainable Accessibility of the Randstad, als onderdeel van het NWO programma Duurzame Bereikbaarheid Randstad (UU, WUR, UvA, RU, TNO);
-  Partner in EU project BRIDGE: Sustainable urban planning decision support accounting for urban metabolism (coordinatie, King’s College London, 14 EU partners);
-  Deelname aan Future Cities project (regio Arnhem-Nijmegen, WUR, Universiteit Kassel, steden NW Europa);
-  Partner in consortium Klimaatbestendige inrichting stedelijk gebied (KvK, 2de tranche) -  In contact met Vereniging Weer en Klimaat (VWK)

Publicaties

• KvR rapport 020/10: Bert van Hove, Gert-Jan Steeneveld, Cor Jacobs, Herbert ter Maat, Bert Heusinkveld, Jan Elbers, Eddy Moors,Bert Holtslag (2010), Modelling and observing Urban Climate in The Netherlands”.
• Lees de projectfactsheet COM29 Klimaat in de stedelijke omgeving.
• Presentatie Bert van Hove (Wageningen UR, Alterra): Onderzoek naar het Stadsklimaat, gehouden tijdens het oploopdebat Klimaat in de Stad, dd 12 februari 2009 te Amsterdam.
• Bekijk het overzicht met alle publicaties van COM29.

Publiciteit
Wageningse onderzoekers reden op donderdag 6 augustus 2009 met twee bakfietsen vol meetapparatuur door Rotterdam om het stadsklimaat in kaart te brengen. Met het onderzoek wilden de onderzoekers een beeld krijgen van het zogeheten Urban Heat Island-effect (UHI), waarmee wordt bedoeld dat de temperatuur in de stad gemiddeld hoger is dan in het omliggende gebied. In de steden zijn de gevolgen van de opwarming van de aarde extra voelbaar, menen de onderzoekers. Lees ook een bericht en de aandacht hiervoor in het NOS Journaal. Bekijk ook de website met vier meetlocaties in de regio Rotterdam, met onder andere plaatjes van de temperatuurverschillen tussen stad en referentie voor luchttemperatuur en zwarte bol temperatuur.

COM 22 - Hitte in de Stad

Klimaatverandering zal leiden tot hogere temperaturen. In steden zal het hitte eiland effect hieraan nog verder bijdragen. Een oververhitte omgeving leidt tot een vermindering van het comfort en het functioneren van mensen. Vooral oudere en zieke mensen lopen risico op versneld overlijden. De hittegolf van 2003 veroorzaakte bijvoorbeeld tussen 22.000 en 35.000 extra doden in West-Europa, waarvan circa 1000 in Nederland.

Bewoners zijn geneigd op de temperatuurverhoging te reageren met goedkope, energieverslindende airconditioners, die de opwarming van het klimaat verder doen toenemen. Dit effect kan nog worden versterkt als de Nederlandse bouwpraktijk op dezelfde manier gefocust blijft op een laag energieverbruik of CO2 neutrale gebouwen. Dit betekent namelijk veel isolatie en weinig ventilatiemogelijkheden, om het energieverbruik en het comfort voor de winter te optimaliseren. Als hier geen verandering in komt, zal dit leiden tot comfortverlies en meer koelingsapparatuur in warme periodes, kortom, een vicieuze cirkel.

Belangrijke onderzoeksvragen zijn hoe ernstig het hitteprobleem in Nederland wordt, hoeveel de temperatuur zou kunnen stijgen, in hoeverre de warmte wordt geaccepteerd door de bevolking, wat de effectiviteit is van maatregelen en op welke manier maatregelen en kennis naar de betrokken partijen kan worden gecommuniceerd.

Het project “Hitte in de stad” (Van Oppen, Mulder) kijkt naar wat klimaatverandering betekent in termen van temperaturen in de stedelijke omgeving en wat dat betekent voor hitte stress en thermisch comfort. De internationale workshop 'Hot Places, Cool Spaces' (november 2007), georganiseerd samen met het Dialoogproject heeft goed inzicht gegeven in de actuele stand van onderzoek, kennis en kennishiaten en heeft tot afspraken voor internationale samenwerking geleid. De inventarisatie wordt voortgezet naar wat er bekend is op het gebied van modellen, meetgegevens, gezondheids- en comfortcriteria, adaptieve maatregelen op gebied van bouwkunde en ruimtelijke planning en wat kennisleemtes zijn. Een van de initiatiefnemers van dit project is Stichting Bouwresearch.

• Presentaties van Bijeenkomst Deskundigheidslift Klimaat in de Stad, juli 2009
• Lees de projectfactsheet COM22 Hitte in de Stad. 
• COM 22 eindrapport Heat in the City, An inventory of knowledge and knowledge deficiencies regarding heat stress in Dutch cities and options for its mitigation (This report gives an overview of heat stress problems in urban areas of the Netherlands and various options for mitigating this stress. Climate change is causing more occurrences of heat waves. Urban areas in particular will suffer the most, as they are warmer than the countryside).
• Lees het persbericht over het eindrapport: "Steden warmen op"