Hotspot Zuidplaspolder - KvR A14

De Zuidplaspolder, een KvR A14-project, ligt in de zuidoosthoek van de driehoek Rotterdam, Zoetermeer, Gouda. Het is één van de diepste polders in ons land en ligt direct naast de Hollandsche IJssel. Het gebied is in de Nota Ruimte aangewezen voor de opvang van de verstedelijkingsbehoefte van de Zuidvleugel van de Randstad (inclusief glastuinbouw). Gezien de actuele discussie over het veranderende klimaat heeft de provincie Zuid-Holland samen met KvR het initiatief voor het project Hotspot Zuidplaspolder genomen.

Opzet van de hotspot
Binnen de provincie Zuid-Holland is het project getrokken door het in 2007 gestarte Xplorelab, een laboratorium voor vernieuwend werken en leren. Het project heeft drie hoofdvragen geadresseerd:

1. Wat zijn effecten van klimaatveranderingen en hoe werken die door in de Zuidplaspolder?
2. Hoe kan in het planontwerp worden geanticipeerd op deze gevolgen van klimaatverandering?
3. Zijn de benoemde oplossingsrichtingen vanuit maatschappelijke kosten en baten te verantwoorden?

Het hotspotonderzoek is in drie fasen ingedeeld, die meerdere malen doorlopen worden. In fase 1 zijn de langetermijneffecten van klimaatverandering vertaald naar Zuid-Holland en specifiek de Zuidplaspolder. Fase 2 draagt ontwerpmaatregelen aan om de Zuidplas klimaatbestendig te maken. Voorbeelden zijn innovatief bouwen of slimme maatregelen om de effecten van calamiteiten te beperken. De ontwerpen zijn op diverse schaalniveaus gemaakt, variërend van het schaalniveau van heel Zuid Holland of Nederland (infrastructuur) tot aan gebouw- en wijkniveau (bouw- en woonrijp maken). In fase 3 zijn deze ontwerpoplossingen aan een maatschappelijke kosten/baten-analyse onderworpen. Hiermee wordt inzichtelijk gemaakt wat het duurzaam omgaan met klimaatseffecten (extra) kost, maar ook maatschappelijk kan opleveren. De ontworpen oplossingen zijn gelijk meegenomen in de lopende ontwikkeling in de Zuidplas. Waar mogelijk zijn deze ontwerpen aangepast en verdiept. Basis hiervoor waren de vijf voorbeeldprojecten voor klimaatbestendig bouwen.

Resultaten
Effecten van klimaatverandering zullen zich onder andere manifesteren in perioden van langdurige droogte met als gevolg een kwalitatief watertekort (verzilting). Met behulp van de KNMI 06 scenario’s is in de hotspot geprobeerd deze effecten in kaart te brengen. Om de effecten op de Zuidplaspolder in kaart te brengen, is echter meer inzicht nodig in het (grond)watersysteem en de waterbalans van de Zuidplaspolder. Veel is onduidelijk over de rol van wellen, de gevolgen van polderpeilaanpassingen en van graafwerkzaamheden. Voor de huidige ontwikkelingen is het advies: Maak gebruik van het reliëf in de polder en probeer zetting te voorkomen. Waterpeil én bodemniveau (zowel boven als onder water) kennen een ondergrens in de Zuidplaspolder die gerespecteerd moet worden. De interne verzilting zal als een gegeven moeten worden geaccepteerd. De externe verzilting is een probleem dat voor heel Zuid-Holland geldt en niet uniek is voor de Zuidplaspolder. Bij externe verzilting moet een bestuurlijke keuze gemaakt worden op welke wijze hiermee om wordt gegaan.

Klimaatverandering vormt geen vergroting van de directe bedreiging voor de veiligheid van de polder tegen overstromingen. Met de stormvloedkeringen (bij Krimpen aan de IJssel en de Maeslantkering) wordt het waterpeil in de Hollandsche IJssel gereguleerd. Deze keringen moeten vaker dicht waardoor hoge eisen aan de keringen moeten worden gesteld. Dankzij de kering hebben zeespiegelstijging en hogere rivierafvoeren geen direct effect op waterstanden in de Hollandsche IJssel. De kans op overstromingen neemt weliswaar niet noemenswaardig toe als gevolg van klimaatverandering, maar het geïnvesteerde vermogen en daarmee het uiteindelijke risico’s wel. Daarom zijn maatregelen uitgewerkt die het risico beperken (compartimentering, dry proof bouwen, terpen).

Extreme buien leiden in sommige delen van het gebied tot problemen met de afwatering. In het KNMI’06 W-scenario nemen piekbuien sterk toe. Aanvullend op de huidige plannen zijn maatregelen nodig, zoals het creëren van extra waterbuffering bovenop het reeds voorgeschreven percentage open water in de laagste delen, op wijkniveau infiltratie in wadi’s en groen, en op gebouwniveau grasdaken. Dit extra open water geeft ook verlichting bij stijging van de temperatuur.

Ontwerpen voor adaptatie
In vijf voorbeeldstudies zijn ideeën op conceptueel niveau ontwikkeld. Deze voorbeeldprojecten geven elk in meer of mindere mate aanvullende oplossingen voor de mogelijke klimaatverandering. Voorbeelden hiervan zijn het uitvoeren van de nieuwe N219 als compartimenteringsdijk en het creëren van seizoensberging in de Gouweknoop. In de komende jaren staat de Zuidplaspolder voor de uitdaging, om aanvullende maatregelen in de planvorming op te nemen.

Kosten versus baten
Een maatschappelijke kosten baten analyse geeft aan dat de voorbeeldprojecten ook maatschappelijk rendabel kunnen zijn. Hierin is geprobeerd om ook de zachte baten zoals waardering van natuur en water mee te wegen. Daarvoor is een enquête ontwikkeld en afgenomen in de streek.

Uitvoering?
De onderzochte effecten van klimaatverandering geven aanleiding tot het serieus nemen van diverse maatregelen. In hun samenhang beschouwd ontstaat een wenkend perspectief, uitgewerkt in vijf voorbeeldprojecten. Uitgangspunt is om met maatregelen voor klimaatadaptatie ook de duurzaamheid en ruimtelijke kwaliteit te vergroten. Er ligt een kans om de Zuidplas te gaan ontwikkelen als proeftuin voor duurzaam en klimaatbestendig bouwen, om zo als voorbeeld te kunnen dienen voor Nederland en voor andere Deltagebieden op de wereld. Door deze kans te verzilveren kan de Zuidplaspolder zich wapenen tegen veranderingen die de toekomst brengen. De maatregelen en voorbeeldprojecten worden momenteel in business cases uitgewerkt en getoetst op uitvoerbaarheid. Een aantal ideeën uit het hotspot project zijn reeds in bestemmingsplannen van gemeenten vastgelegd. Daarnaast is een aanvullend budget van 24 mln toegekend aan de Zuidplaspolder voor maatregelen die de duurzaamheid en klimaatbestendigheid van het gebied vergroten.  

Project factsheet  ir. M.G.N. van Steekelenburg, mgn.van.steekelenburg(at)pzh.nl (Provincie Zuid-Holland) Consortium: Provincie Zuid Holland, Xplorelab / Vrije Universiteit, Instituut Voor Milieuvraagstukken / TU Delft, faculteit Bouwkunde en faculteit Civiele Techniek / Wageningen UR / Hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard / Consept (Milieufederatie Zuid Holland)   Bekijk de A14 publicaties  Bekijk de website